تورکیا كێشەكانی نێوان ئەمەریكا و توركیا چین؟

كێشەكانی نێوان ئەمەریكا و توركیا چین؟


بەشێوەیەكی كتوپڕ رۆژی یەكشەممە 8-10-2017 ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا پێدانی ڤیزەی بە هاوڵاتیانی توركیا ڕاگرت و دوای ئەوەش وەكو مامەڵەی هاوشێوە حكومەتی توركیا پێدانی ڤیزەی بە هاوڵاتیانی ئەمریكی ڕاگرت.

ئەم گرژییە لەكاتێكدایە كە ناوچەكە بە دۆخێكی سیاسی هەستیاردا تێدەپەڕێت و كێشەكانی سوریا و پشێوییەكانی سەر ئێران و هێرشی تیرۆریستی و ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان لە ناوچەكەدا بوونیان هەیە.

كەناڵی (بی بی سی) ڕاگەیاندووە وەزارەتی دەرەوەی توركیا لەگەڵ هەریەك لە باڵیۆزخانە و كونسوڵخانەی ئەمەریكا لە پەیوەندیدایە و دەیانەوێت كێشەكە چارەسەر بكەن.

راپۆرتی ئیدارەی ئەمەریكا لەوبارەیەوە ئەوەیە، سزادانی توركیا لەلایەن ئەمەریكاوە بەو هۆیەوە بووە كە كارمەندێكی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا "میتین دوباز" لەلایەن حكومەتی توركیاوە دەستگیركراوە بە تۆمەتی هەبوونی پەیوەندی بە بزووتنەوەی "فەتحولا گولەن" كە ئەردۆگان وەكو دوژمنی خۆی و بزووتنەوەیەكی تیرۆریستی ناویدەبات. "میتین توباز" كە كارمەندی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا بووە هەفتەی ڕابردوو بە تۆمەتی هەبوونی دەست لە كرداری تیرۆریستی لە توركیا لەلایەن حكومەتەوە دەستگیركرا.

ئەمە لەكاتێكدایە كە بە پێی یاسا نێودەوڵەتییەكان پێویستە كارمەند و نوێنەرانی دیپلۆماسیی وڵاتێك لە وڵاتێكی دیكەدا پارێزبەندی و مافیان پارێزراو بێت و نابێت بەهیچ شێوەیەك دەستگیر بكرێن یان ئازادی و ماڵ و سامانیان بخرێتە ژێر چاودێرییەوە.

پێگەی رۆژنامەوانی "تایم"ی توركی ڕایگەیاندووە گرژی پەیوەندییەكانی نێوان توركیا و ئەمەریكا كە سزادانی هەردوولای بە پێنەدانی ڤیزە بە هاوڵاتیانی یەكتری لێكەوتۆتەوە، زۆر مەترسیدارە و یەكەمجارە ناكۆكی وا لەنێوان ئەندامانی پەیماننامەی ناتۆدا ڕووبدات كە تێیدا توركیا و ئەمەریكا دوو ئەندامی سەرەكین.

هەر لە دوای دەستگیركردنی "میتین توباز" كارمەندێكی دیكەی باڵیۆزخانەی ئەمەریكا و ژن و منداڵەكەی بە هەمان تۆمەت لەلایەن حكومەتی توركیاوە دەستگیركراون. داواكاری گشتی لە ئیستەنبول رایگەیاندووە ئەو كەسە بە ناوی (ن.م.ج) هیچ پارێزبەندییەكی دیپلۆماسی نیە و حكومەتی توركیا بەتۆمەتی پەیوەندی بە بزووتنەوەی گولەن دەتوانێت سزای بدات. ئەمە لەكاتێكدایە كە فەرمانبەرەكە ئەفسەری پەیوەندی نێوان دامەزراوە ئەمنییەكانی نێوان توركیا و دیپلۆماسە ئەمریكییەكانە.

بەشێک لە چاودێرانی سیاسی پێیانوایە کێشەی پێنەدانی ڤیزە دەرئەنجامی چەندین کێشەی دیکەی سیاسی و ئەمنییە نەك خودی كێشە سەرەكییەكە بێت و لە بنەرەتدا چەندین کێشەی دیکەی سیاسی لەنێوان ئەمریکا و تورکیا ئامادەییان هەیە.

(هێما نیازی حەمە عەزیز)، چاودێری سیاسی لەو بارەوە دەڵێت : تورکیا بە پێشڕەویی ئۆردۆگان، دوو ساڵ دەبێت سەرچڵی و یاخی بوون پیشان دەدات، ڕووی لە ئەوروپا و ئەمریکا وەرگێڕاوە و یاری بە سنوورە ھەرە ھەستیارەکان دەکات، پێش کودەتای شکستخواردوو دەیویست سیاسەتێکی سەربەخۆ لە قوڵایی ستراتیژی ناوچەکە ئەنجامبدات و نەگەڕێتەوە بۆ جەمسەرە سەرەکییەکەی جیھان. لە دوای ھەوڵی کودەتاش بێ دەربەست دۆخی سیاسی ناوخۆ و سنوورەکانی قۆستەوە و لە نێو تورکیادا ڕەشبگیری و لە سنوورەکانیش زیاتر لە سنووری خۆی جوڵەی سەربازی كردووە. جگە لەوەی لەو ماوەیەدا گوێی بە ئامۆژگارییەکانی ڕۆژئاوا نەدا، لە پرسی پەنابەرانیشدا خراپ مامەڵەی کرد و ڕاشیگەیاند پێویستمان بە چوونە ناو یەکێتی ئەوروپا نەماوە، جگە لەوەی تورکیا بە ھاوبەشی سوپای عێراقی شیعەی سەر بە ئێران مانۆری سەربازی لە سنوورەکان ئەنجامدا. ئەمانە بەتەواوی دوورکەوتنەوە و یاخیبوونی تورکیای دەرخست کە زۆربەی ئەم سیاسەتە خراوەتە خزمەتی ئۆردۆگان و گروپەکەی و دواجار هەوڵەكانی توركیا لەم ڕەشبگیرییەی نێو توركیادا فەرمانبەری دیپلۆماسی ئەمەریكایشی گرتەوە.

نیازی دەشڵێت: دواھەڵەی تورکیا، سەردانی ئۆردۆگان بوو بۆ ئێران، لەکاتێکدا ئەمریکا و ترەمپ سەرقاڵی ھەڵوەشاندنەوەی ڕێککەوتننامەی ئەتۆمین و سزای نوێ بەسەر ئێراندا دەسەپێنن، ئەم سەرکێشییانەی تورکیا ھەر بۆ تورکیا نیە، بەڵکو مەترسییەکی کەم نیە بۆ سنوور و قوڵاییەکانی ئەوروپا. سزادانی تورکیا بەم کت و پرییە (نەدانی ڤیزە بە ھاوڵاتییانی تورکیا) سزایەکە زیاتر لە ئاماژەیەک ھەڵدەگرێت. خۆ گەر دۆزی ڕیفراندۆمیش وەک خاڵێکی دیار لەو ناکۆکییەدا بژمێرین، پێناچێت ھەڵە بین.

توركیا لە ساڵی 2016ەوە نیگەرانە لەو هاوكارییە سەربازییانەی لە رۆژئاوای كوردستان پێشكەشی هێزە كوردییەكانی كردووە كە قەبارەی چەكەكان بە 3 هەزار بارەهەڵگر مەزەندە دەكرێت و ئەمەش ناكۆكی لە نێوان ئەمەریكا و توركیا سەبارەت بە قەیرانی سووریا درووستكرد. لەلایەكی دیكەوە توركیا پێش كودەتای شكستخواردوو و دوای هەوڵی كودەتاش چەندین جار بە فەرمی داوای دەستگیركردنی رێبەری بزووتنەوەی گولەن " فەتحوللا گولەن" و رادەستكردنەوەی بە توركیا كردووە، بەڵام ئەمەریكا هەڵنەساوە بەو كارە. هەروەها لە ساڵی 2017 توركیا هەستا بە بەستنی رێككەوتنێكی سەربازی لەگەڵ توركیا كە تێیدا توركیا سیستەمی موشەكی (ئێس400)ی لە ڕووسیا كڕی، ئەمەریكا دژی ئەو هەنگاوە بووە و رایگەیاندبوو ئەم هەوڵە ناكۆكە لەگەڵ ڕێككەوتننامەی ناتۆ، بەڵام توركیا پاشگەز نەبۆوە.
هەرچەندە توركیا و ئەمەریكا لە نێو هاوپەیمانیی سەریازی (ناتۆ) ئەندامن، بەڵام لە مێژوودا بەهۆی ئەوەی توركیا ویستوویەتی سیاسەتێكی سەربەخۆ لە ناوچەكەدا بگێڕێت، تووشی كێشە و گرفت بۆتەوە لەگەڵ ئەمەریكا. ئەمە جگە لە جیاوازییەكانی دونیابینی سیاسەتی توركیا و ئەمەریكا لەسەر كۆمەڵێك ئایدۆلۆژیا و كێشەی سیاسی ناوچەكە، وەكو كێشەی ئیسرائیل و دوا قەیران كە بریتی بوو لە پچڕانی پەیوەندیی نێوان وڵاتانی كەنداو و قەتەر، كە توركیا تێیدا بەشێوەیەكی توند هاوكارییەكانی خۆی بۆ قەتەر دووپاتكردەوە. لەگەڵ ئەوەدا كە ئەمەریكا داوای دەكرد ولاتانی كەنداو ئاستی ئابڵوقەی سەر قەتەر بهێننە خوارەوە، ئۆردۆگان رایگەیاند : بە پێچەوانەوە ئێمە دەمانەوێت ئاستی ئابڵوقەكە بەرزتر ببێتەوە.

بۆیە پێموایە كێشە و گرژییەكانی پەیوەندیی ئەمریكی-توركی لە ساتێكدا ڕووینەداوە و كەڵەكەبوونی كۆمەڵێ ناكۆكی و جیاوازی ستراتیژی نێوان ئەم دوو وڵاتەیە لە ناوچەكە و جیهاندا و بەشێكی پەیوەندی بە روئیای ئیدارەی ناوخۆی وڵاتەكانەوە هەیە و لەوانەشە بەرەو گرژی زیاتر بچێت.

 

بابەتی زیاتر